Халықаралық озық функционалды материалдар және олардың композиттері бойынша ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар орталығы
Орталықты құрудың негіздемесі:
Химия, биотехнология, медицина, қоршаған ортаны қорғау және агроөнеркәсіптік кешен үшін «жасыл» технологияларды әзірлеу саласындағы Халықаралық озық функционалды материалдар және олардың композиттері бойынша ғылыми-зерттеу орталығы (ҒЗТК) Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылыми-зерттеу институты қаржыландыратын BR 24993105 «Ауыл шаруашылығы өнімдері мен технологияларын әзірлеу және коммерцияландыру үшін биотехнологиялық ғылыми-зерттеу орталығын құру» ғылыми-техникалық бағдарламасын бағдарламалық-мақсатты қаржыландыру аясында құрылды.
Мақсаты:
Озық функционалды материалдар мен технологиялар саласында өндіріске енгізілген іргеліден технологиялыққа дейінгі зерттеулер жүргізу, инновациялық әзірлемелерді ілгерілету және ең жақсы қолжетімді «жасыл» технологияларды таратуға ықпал ету үшін отандық және халықаралық қатысушыларды біріктіру, таланттарды тарту және дамыту үшін ғылыми шығармашылық үшін қолайлы орта жасау.
Іс-шаралар:
• Қазақстан Республикасындағы және шетелдегі ғылыми-зерттеу ұйымдарының, білім беру мекемелерінің және өнеркәсіптік кәсіпорындардың мамандандырылған мамандарын тарта отырып, функционалдық материалдар мен олардың композиттерін әзірлеу және қолдану, сондай-ақ өнім мен процестердің сапасын бақылау саласындағы құзыреттіліктерді біріктіру платформасын құру;
• Экономиканың нақты секторындағы функционалдық материалдар мен олардың композиттерін жасау және қолдану мәселелерін шешуге, сондай-ақ өнім мен процестердің сапасын бақылау әдістерін жетілдіруге, ең жақсы отандық және халықаралық шешімдерді пайдалана отырып, бағытталған іргелі, барлау және қолданбалы ғылыми зерттеулердің кешенді бағдарламасын іске асыру;
• Экономиканың нақты секторындағы кәсіпорындар алдында тұрған қиындықтарды анықтау және бірлесіп шешу үшін әлеуетті өнеркәсіптік серіктестермен ұзақ мерзімді ынтымақтастық орнату;
• Бәсекеге қабілетті өнімдер жасау үшін өнеркәсіптік серіктестермен бірлесіп әзірлемелер мен жетістіктерді коммерцияландыру;
• «Жасыл» озық функционалдық материалдар мен олардың композиттерін әзірлеу, бизнес-идеяны әзірлеу, өнімнің нарыққа сәйкестігіне қол жеткізу және масштабтау бойынша стартап-компания құру;
• Әртүрлі үлгілер бойынша сапаны бақылау қызметтерін көрсету үшін ГОСТ ISO/IEC 17025-2019 талаптарына сәйкестігіне аккредиттелген сынақ зертханасын (бұдан әрі - СЗ) құру;
• Студенттер (бакалавриат, магистратура, докторантура және постдокторантура студенттері) үшін академиялық мобильділікті, халықаралық оқытушылар алмасуын және білім беру бағдарламаларын желілік форматта енгізу арқылы білім беру саласындағы халықаралық серіктестік бағдарламаларын әзірлеу;
• Ғалымдардың бірлескен пәнаралық зерттеулерде, ғылым мен технологияны дамытудың басым бағыттары бойынша ғылыми семинарлар мен дөңгелек үстелдерде, сондай-ақ тәжірибе алмасу бойынша халықаралық конференцияларда, соның ішінде жыл сайынғы бірлескен Қазақстан-Үндістан халықаралық полимерлер, композиттер, нанокомпозиттер және биокомпозиттер бойынша конференциясында (ICPCNB) ынтымақтастық жасау;
• Білім беру ұйымдарымен семинарлар мен ынтымақтастық арқылы озық функционалды материалдар мен олардың композиттері саласында мансаптық бағдар беру және білім беру жобаларын жүзеге асыру.
Алдыңғы қатарлы функционалдық материалдар және олардың композиттері халықаралық R&D орталығының (бұдан әрі – R&D орталығы) және оның құрамына кіретін Озық функционалдық материалдар мен олардың композиттері зертханасы мен Биологиялық үлгілер мен қоршаған орта нысандарының сапасын бақылау бойынша сынақ зертханасының қызметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттарының (Sustainable Development Goals, SDGs) бірқатар бағыттарына сәйкес келеді. Бұл бағыттар экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, тұрақты ауыл шаруашылығын дамытуға, халық денсаулығын қорғауға және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға бағытталған.
R&D орталығында жүргізілетін ғылыми-зерттеу жұмыстары аясында химия өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы, медицина және қоршаған ортаны қорғау салаларына арналған өнімдерді, экологиялық қауіпсіз материалдарды және инновациялық технологияларды әзірлеуге бағытталған гранттық және бастамашылық жобалар жүзеге асырылуда. Аталған жұмыстар келесі Тұрақты даму мақсаттарына сәйкес келеді.
ТДМ 3 — Салауатты өмір және әл-ауқат
R&D орталығы зертханаларында табиғи минералдар мен биополимерлер негізінде биосәйкесті және бактерияға қарсы материалдарды алу бойынша зерттеулер жүргізілуде. Атап айтқанда, Қазақстандағы Қалжат және Орта-Тентек кен орындарының бентонитті саздары негізінде гидрогельдер, нанопластырьлар және антимикробтық қасиеттері бар композиттік материалдар әзірленуде.
Сонымен қатар ауыл шаруашылығы жануарларына арналған жемдік қоспалар, биостимуляторлар және пробиотикалық препараттар жасау бағытында зерттеулер жүргізілуде, бұл антибиотиктерді қолдануды азайтуға және мал шаруашылығы өнімдерінің қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.
Биологиялық үлгілер мен қоршаған орта объектілерінің сапасын бақылау сынақ зертханасы сүт, ет, жем, су және өсімдік өнімдеріндегі улы элементтерді, антибиотиктерді, пестицидтерді және микробиологиялық көрсеткіштерді анықтау бойынша талдаулар жүргізеді. Бұл жұмыстар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және халық денсаулығын қорғауға тікелей байланысты.
ТДМ 4 — Сапалы білім
R&D орталығы базасында химиялық технология, биотехнология, экология және аграрлық ғылымдар бағыттары бойынша студенттерді, магистранттарды және докторанттарды даярлауға арналған ғылыми-білім беру алаңы жұмыс істейді.
Ауыл шаруашылығы саласындағы мамандардың, соның ішінде фермерлердің, агрономдардың, зоотехниктердің және ветеринарлардың біліктілігін арттыруға арналған цифрлық білім беру платформасы әзірленуде. Бұл платформа әлемдік тәжірибе мен заманауи ғылыми жетістіктерге негізделген.
Ғылыми зерттеулерді білім беру процесіне енгізу тұрақты даму және экологиялық қауіпсіз технологиялар саласында жоғары білікті кадрлар даярлауға мүмкіндік береді.
ТДМ 6 — Таза су және санитария
R&D орталығының негізгі ғылыми бағыттарының бірі – Қазақстанның бентонитті саздары мен биополимерлер негізінде сорбциялық және полимер-сазды композиттік материалдар әзірлеу. Бұл материалдар суды ауыр металдардан, органикалық ластағыштардан және улы қосылыстардан тазарту үшін қолданылады.
Сонымен қатар табиғи және екінші реттік шикізатты пайдалана отырып, табиғи, өндірістік және ауыз суларды тазартуға арналған гидрогельдер мен нанокомпозиттер алу бойынша зерттеулер жүргізілуде.
Сынақ зертханасы табиғи, ауыз, жер үсті және жер асты суларының сапасын физика-химиялық және микробиологиялық көрсеткіштер бойынша бақылауды жүзеге асырады, бұл су ресурстарының санитарлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттеріне сәйкес келеді.
ТДМ 12 — Жауапты тұтыну және өндіріс
Зертханаларда функционалдық материалдар мен биопрепараттар алу үшін агроөнеркәсіптік қалдықтар мен екінші реттік шикізатты қайта өңдеу кеңінен қолданылады.
Атап айтқанда, қант қызылшасының жомы, күнбағыс қауыздары, күріш қауызы, соя қалдықтары және басқа да өсімдік текті қалдықтарды өңдеу арқылы целлюлоза, наноцеллюлоза, пектин, гуминдік заттар және көміртекті кванттық нүктелер алу бойынша зерттеулер жүргізілуде.
Сондай-ақ құс көңі немесе саңғырығы сияқты мал шаруашылығы қалдықтары негізінде гуминдік препараттар әзірленіп, олар топырақ құнарлылығын қалпына келтіру және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру үшін қолданылады.
Бентонит негізіндегі агроминералдық композициялар күміс және мыс нанобөлшектерімен бірге тұқымдарды капсулалау технологиясында қолданылып, өсімдіктерді зиянкестер мен аурулардан қорғауға, химиялық пестицидтерді азайтуға және өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Бұл зерттеулер табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға, қалдықтарды азайтуға және тұйық циклді технологияларды енгізуге бағытталған.
ТДМ 13 — Климаттың өзгеруіне қарсы күрес
Биопрепараттар, органикалық тыңайтқыштар, гуминдік заттар және биостимуляторлар әзірлеу синтетикалық химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдануды азайтуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде топырақтың, судың және атмосфераның ластануын төмендетеді.
Жаңартылатын шикізатты пайдалану және агроқалдықтарды қайта өңдеу көміртек ізін азайтуға және экологиялық тұрақты ауыл шаруашылығын дамытуға ықпал етеді.
Тозған дергадацияға ұшыраған топырақтарды қалпына келтіру, органикалық заттардың мөлшерін арттыру және топырақ құрылымын жақсарту бойынша жүргізілетін зерттеулер агроэкожүйелердің климаттық өзгерістерге төзімділігін арттыруға бағытталған.
Осылайша, Алдыңғы қатарлы функционалдық материалдар және олардың композиттері халықаралық R&D орталығының қызметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттарының 3, 4, 6, 12 және 13-мақсаттарына сәйкес келеді және экологиялық қауіпсіз технологияларды дамытуға, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға және тұрақты даму саласында жоғары білікті мамандар даярлауға бағытталған.
