Киберқауіпсіздік кафедрасы

Киберқауіпсіздік кафедрасының тарихы — бұл ынтымақтастықтың, амбицияның және академиялық әрі кәсіби қызметтің ең жоғары стандарттарына ұмтылыстың тарихы. Киберқауіпсіздік кафедрасы бай тарихқа ие, өйткені жуырда біріктірілген екі кафедрадан: Есептеу техникасы және Техникалық кибернетика кафедраларынан бөлініп шықты.

1962 жылдың соңында Қазақ политехникалық институтында «Автоматика және есептеу техникасы» факультеті құрылып, оның құрамында автоматика және телемеханика, есептеу техникасы, радиоэлектроника және электрондық техника кафедралары ашылды. «Есептеу техникасы» кафедрасы (қазіргі атауы — «Киберқауіпсіздік, ақпаратты өңдеу және сақтау») «Математикалық және есептеу-есептеуіш аспаптар мен құрылғылар» (МСП) мамандығы бойынша инженерлер даярлады; бұл мамандық 1968 жылы «Электрондық есептеуіш машиналар» мамандығына, ал 1990 жылы — «Есептеуіш машиналар, кешендер, жүйелер және желілер» мамандығына өзгертілді.

Кафедраның алғашқы меңгерушісі (1962–68 жж.) — Қазақ КСР-інің белгілі педагогі және еңбек сіңірген өнертапқышы, доцент Бричкин Л.А. болды. 1968–1971 жылдары кафедраны Харьков жоғары авиациялық-инженерлік әскери училищесінің түлегі, доцент Винокуров Л.А. басқарды.
1971 жылы кафедра жаңадан ұйымдастырылған Техникалық кибернетика кафедрасының құрамына кірді, ал 1975 жылдан бастап бұрынғы «Есептеу техникасы» атауымен қайта қалпына келтірілді. 1975–1988 жж.  аралығында кафедраны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Тынымбаев С.Т. басқарды (В.И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Автоматика және есептеу техникасы» факультетінің түлегі, Э. Бауман атындағы МВТУ аспирантурасын бітірген). Кафедра Есептеу техникасы және Ақпараттық технологиялар салаларының базалық бағыттары бойынша дамыды: ғылыми зерттеулер мен өнеркәсіптік қолданбаларды автоматтандыру міндеттеріндегі аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуге байланысты жұмыстар жүргізілді. Жұмыстардың тапсырыс берушілері: НИИЦЭВТ (НПО «Персей», Мәскеу қ.); Ядролық физика институты (ҚазКСР ҒА); НО «Союзвузприбор» (Мәскеу қ.); Қарағанды металлургия комбинаты (Қарағанды қ.) және т.б. ұйымдар болды. «Есептеу техникасы» кафедрасы Орталық Азия мен Оңтүстік Сібір үшін есептеу техникасы саласындағы мамандарды даярлайтын орталық болды, КСРО-дағы студенттер контингенті ең көп кафедралардың бірі саналды.

1983 жылы декан болып техника ғылымдарының докторы, профессор Сарыпбеков Ж.С. тағайындалды. 1989 жылы оның бастамасымен «Электрондық есептеуіш машиналар» мамандығы бойынша қазақ бөлімі ашылды. 1993 жылы Қазақстан үшін жаңа «Ақпаратты қорғау және қауіпсіздігі» мамандығы ашылды. 1996 жылы — «Ақпаратты қорғау және қауіпсіздігі» мамандығы бойынша қазақ бөлімі ашылды.

Кейін кафедра келесі мамандықтар бойынша кадр даярлады: «Ақпаратты қорғауды ұйымдастыру және технологиясы» және «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету» (мамандану бағыттары: «Ақпаратты қорғау және қауіпсіздігі» және «Есептеу жүйелері мен желілері»). Осы мамандықтар бойынша Үндістан, Куба, Иордания, Перу, Пәкістан, Моңғолия, Түркия сияқты елдерден келген шетелдік студенттер оқытылады. 1988–2011 жылдары «Есептеу техникасы» кафедрасын техника ғылымдарының кандидаты, доцент Ермаков А.С. басқарды (ҚазПТИ-дің 1969 жылғы түлегі, «Электрондық есептеуіш машиналар» мамандығы). Жаңа мамандықтар ашылып, кафедра ұжымы «Ақпаратты қорғау және қауіпсіздігі», «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету» және «Ақпараттық қауіпсіздік жүйелері» мамандықтары бойынша Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарын әзірледі.

2011–2014 жылдары кафедраны педагогика ғылымдарының докторы, профессор Жангисина Г.Д. басқарды.
2014 жылғы қыркүйектен 2021 жылға дейін кафедраны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Сейлова Н.А. басқарды. Осы кезеңде ақпараттық қауіпсіздік саласында магистранттар мен докторанттарды даярлауға лицензиялар алынды. Бакалавриат бойынша Ақпараттық қауіпсіздік, магистратура бойынша — Ақпараттық қауіпсіздікті кешенді қамтамасыз ету, докторантура бойынша — Ақпараттық қауіпсіздік жүйелері білім беру бағдарламалары әзірленді.

2018 жылы кафедра «Ақпараттық технологиялар» кафедрасымен біріктірілді, бұрынғы атауы — «Техникалық кибернетика».

«Техникалық кибернетика» кафедрасы 1971 жылы келесі мамандықтар бойынша бейіндік кафедра ретінде ұйымдастырылды: автоматтандырылған басқару жүйелері (АСУ) және электрондық-есептеуіш машиналар (ЭВМ). Кафедраны техника ғылымдарының докторы, профессор Ашимов А.А. басқарды (В.И. Ленин атындағы ҚазПТИ түлегі; қазіргі таңда ҚР ҰҒА академигі, МАИН президенті). 1989 жылдан бастап кафедра меңгерушісі болып осы кафедраның профессоры К. Сағынғалиев тағайындалды. 1994–2012 жылдары кафедраны профессор Д.Н. Шукаев басқарды. Екі ғасыр тоғысындағы кезеңде, Д. Шукаев университеттің проректоры болып жұмыс істеген уақытта кафедраны оның түлегі Б. Жұмағалиев басқарды; ол тоқсаныншы жылдардың ауыр кезеңінен кейін кадрлық құрам мен студенттер контингентін нығайтты.

Сексенінші жылдары кафедра «Автоматтандырылған басқару жүйелері» мамандығы бойынша КСРО-дағы ең ірі әрі танымал кафедралардың бірі саналды, әрі оның өкілі КСРО Минвуз әдістемелік кеңесінің құрамына кірді. 13 жыл бойы осы кафедра меңгерушісі болған Д.Н. Шукаев автоматика және басқару бағытының үш мамандығы бойынша докторлық және кандидаттық диссертацияларды қорғау жөніндегі Минвуз диссертациялық кеңесінің төрағасы болды. Бұл кафедра қабырғасынан әртүрлі деңгейдегі көптеген басшылар мен ірі ғалымдар шықты, 30-дан астам гранттық және шаруашылық-шарттық зерттеулер орындалды. Кафедра қызметкерлері А. Ашимовтың жетекшілігімен КСРО-ның ең ірі кәсіпорындарында алғашқы АСУ-ларды әзірлеуге қатысты: УК СЦК, ШСЗ, БГМК, Актюбрентген және Актюбсельмаш, ЭГРЭС-2. Кейін АСУ орнына «Ақпараттық жүйелер» мамандығы пайда болуына байланысты кафедра қайта бейінделіп, «Ақпараттық технологиялар» деп қайта аталды. 2012–2018 жылдары бұл кафедраны Л. Балғабаева, кейін Н. Сапарходжаев басқарды.

Бакалавриат бойынша Ақпараттық жүйелер, магистратура бойынша — Management Information Systems, докторантура бойынша — Management Information Systems білім беру бағдарламалары әзірленді.

Жоғары білікті ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау ісіне профессорлар Ашимов А.., Асаубаев К., Айтхожаева Е., Айтчанов Б., Ахметов Б., Джурунтаев Д., Б., Сағынғалиев К., Сарыпбеков Ж.С., Соколова С., Тукеев У. А., Хисаров Б.Д., Шукаев Д. және доценттер Тынымбаев С.Т., Джарболов Ш., Жумагалиев Б., Исмаил Е., Медетов М., Пшенин Е., Куцый А., Тажибаев Б., Турым А.Ш., Ермаков А.С., Сейлова Н.А., Ким Е., Тусупова Б.Б. елеулі үлес қосты. Осы ғалымдардың жетекшілігімен 11 докторлық, 70-тен астам кандидаттық және бірнеше ондаған PhD диссертация қорғалды.

Қазіргі уақытта кафедра меңгерушісі — техника ғылымдарының кандидаты, кафедраның ассоциирленген профессоры Яғалиева Б.Е. Кафедраның ППС құрамы жоғары білікті мамандардан тұрады. Профессорлар Айтхожаева Е.Ж., Ахмедьярова А.Т., Алимсеитова Ж.К., Юбузова Х.И., Нұртай А., Кашаганова Г.Б., Оган А., Каламан Е., Мағазов Р. және кафедра оқытушылары өз үлестерін қосып келеді. Кафедра қабырғасында ақпараттық технологиялар және ақпараттық қауіпсіздік салаларында жоғары білікті мамандар, оқу орындары мен ғылыми ұйымдардың басшылары, ұлттық агенттіктер мен комитеттердің жетекшілері даярланды. Кафедра түлектері Қазақстан Республикасында, ТМД-ның басқа республикаларында, сондай-ақ алыс және жақын шетелдерде: Канадада, АҚШ-та (оның ішінде Силикон алқабында), Германияда, Израильде, Үндістанда, Кубада, Түркияда және т.б. елдерде табысты еңбек етуде.
Кафедра жақын және алыс шетелдердің жетекші университеттері мен ғылыми орталықтарымен белсенді ынтымақтастық жасайды, олардың қатарында: Pennsylvania State University (АҚШ), City University of Hong Kong (Қытай), TENAGA UNITEN (Малайзия), Белорус мемлекеттік информатика және радиоэлектроника университеті (Беларусь) және т.б. Сондай-ақ Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетімен, «Лаборатория Касперского»-мен, «Точприбор», «Фалконгейз», «Акнур Секьюрити», «СерчИнформ», Check Point, «Halyk Kazteleport», «Галактика», РГП «Мемлекеттік техникалық қызмет» (KZ-CERT), «Ақпараттық технологиялар орталығы», «Ұлттық ақпараттық технологиялар» және т.б. компаниялармен ынтымақтастық жүргізіледі; бұлар кафедра түлектері үшін әлеуетті жұмыс берушілер болып табылады.
Академиялық оқыту Cisco желілік академиясы, Huawei, «Лаборатория Касперского» оқу курстары бойынша қосымша сертификатталатын оқытумен қолдау табады. Білім алушылар ғылыми-инновациялық қызметке белсенді қатысады. Академиялық ұтқырлық бағдарламасы аясында студенттер мен магистранттар АҚШ, Еуропа (Украина, Польша, Италия, Франция, Германия, Португалия), ТМД және Азия (Корея, Малайзия, Қытай) елдерінің шетелдік жоғары оқу орындарында білім алады.

Қазіргі таңда кафедра білім берудің барлық деңгейлері бойынша екі бағытта — ақпараттық қауіпсіздік және ақпараттық жүйелер бағыттары бойынша мамандар даярлайды.

Ақпараттық қауіпсіздік білім беру бағдарламасында келесі бағыттар бар: Жүйелер мен желілер қауіпсіздігі; Ақпаратты криптографиялық қорғау; Ақпаратты техникалық қорғау; Blockchain инженериясы.

КҚ кафедрасы келесі білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярлайды: 6В06301 «Ақпараттық қауіпсіздік», 7М06301 «Ақпараттық қауіпсіздікті кешенді қамтамасыз ету» (1, 2 жыл), 8D06301 «Ақпараттық қауіпсіздік жүйелері».

КҚ кафедрасында шамамен 30 профессор-оқытушылар құрамы (ПОҚ) жұмыс істейді: олардың ішінде 6 профессор (ғылым докторлары), 3 қауымдастырылған профессор, 6 PhD, 2 ғылым кандидаты бар.
КҚ кафедрасында «HUAWEI», «1C», «Cisco», «Lenovo» атты 5 зертхана, сондай-ақ киберқауіпсіздік және жасанды интеллект бойынша аккредиттелген ғылыми-зерттеу зертханасы жұмыс істейді.

Жұмыс істеген жылдар ішінде 30-дан астам гранттық және шаруашылық шарт (хоздоговор) негізіндегі зерттеулер орындалды. Тек 2025–2026 жж. кафедрада «Киберқауіпсіздік» және «Машиналық оқыту және жасанды интеллект» бағыттары бойынша жалпы сомасы 1 284 097 363 теңгені құрайтын 7 ғылыми жоба іске асырылуда.

Кафедраның білім беру бағдарламалары АҚШ-тағы Penn State университетімен (3+1+1 бағдарламасы) ынтымақтастық жасайды.
6В06301 «Ақпараттық қауіпсіздік» білім беру бағдарламасы бойынша студенттер дуальды немесе онлайн оқытуға, соның ішінде грантты сақтай отырып (Adway платформасы арқылы), ауысу мүмкіндігіне ие.

Кафедра келесі компаниялармен тікелей байланыста: ЦАРКА, Halyk Bank, Noventiq, Казахтелеком, Kaspi, Отбасы Банк, Centerсredit, Кселл, 1C Қазақстан, HUAWEI Қазақстан, Centurion IT, ҰҚК, «Мемлекеттік техникалық қызмет» (KZ-CERT) және т.б.

Кафедра ПОҚ жетекшілігімен 11 докторлық, 70-тен астам кандидаттық және ондаған PhD диссертация қорғалды. Кафедра түлектері Қазақстанда, ТМД елдерінде және шетелде — Канада, АҚШ, Германия, Израиль, Үндістан, Түркия және басқа да елдерде табысты еңбек етуде.

Кафедра меңгерушісі: физика-математика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Ягалиева Бағдат Есенқызы Email: b.yagaliyeva@satbayev.university